۳. مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان
* : مسئول مکاتبات، پست الکترونیکی: hejtehadi@um.ac.ir
۱
مقدمه
126873903225

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 15:31 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.1 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 15:31 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.1 ]

تنوع در بـوم شناسـی عمـدتاعمـدتاً بـه صـورت تنـوع زیسـتی مطـرحمی شود. اجتماع جمعیت های گیاهی و جانوری در یـک ناحیـه،تنوع زیستی آن ناحیه نامیده می شود (۱). تنوع گونه ای یـا تنـوعتاکسونی، سطح میانه نظام سلسله مراتبی تنـوع زیسـتی اسـت وبه بررسی تنوع گونه هـا اعـم از گیـاهی یـا جـانوری در نـواحیخاصی می پردازد (۲۴). تنـوع گونـه ای در هـر منطقـه در نتیجـهعوامل محیطی و انسانی تغییر می کند. با شناسـایی عوامـل مـؤثر در تغییرات تنوع گونه ای می تـوان روش هـای مـدیریتی مناسـبرا انتخاب کرد (۱۲). آگاهی از ویژگـی هـای محیطـی رویشـگاههر گونه گیاهی نیز نقش مؤثری در پیشنهاد گونـه هـای سـازگاربا شرایط محیط در منـاطق مشـابه دارد. بنـابراین درصـورتی کـهروابط بین پوشش گیـاهی و عوامـل محیطـی تجزیـه و تحلیـلشود، می توان به این امر مهم دسـت یافـت (۱۰). هـم چنـین بـاارزیابی تغییرات شـاخص هـای تنـوع در یـک منطقـه در طـولزمان امکان ارزیابی مدیریت اعمال شـده وجـود دارد. بـه عنـوانمثال بررسی تنوع گیاهی پس از آتش سـوزی در منطقـه جـوزکدر خراسان شـمالی نشـان داد بـا گذشـت زمـان تنـوع افـزایشمی یابد اما این افزایش به صـورت جـایگزینی گیاهـان چندسـالهتوسط علفی های یک ساله بود کـه ممکـن اسـت سـبب کـاهشپای داری اکوسیســتم در براب ر ناملایمــات محیطــی گــردد (۸).
هم چنین مقایسه تنوع گونه ای گیاهـان دو عرصـه تحـت چـرا وقرق مرتـع کهنـه لاشـک نوشـهر نشـان داد تفـاوت معنـی داری بــین ایــن دو منطقــه وجــود دارد و البتــه عرصــه تحــت قــرق به علت داشتن مجموعه ای متنوع تر و در نتیجـه حضـور متعـادلگون ه ه ا ب ا دامن ه اکولوژی ک متغی ر، از پای داری اکول وژیکیبیشـتری در مقاب ل عرص ه تحـت چ را برخ وردار اس ت (۱۱).
ذکر این نکته لازم اسـت کـه بـالا بـودن مقـدار شـاخص تنـوعهمواره دلیل بـر بهبـود وضـعیت منطقـه نیسـت، بلکـه بایـد بـابررسی ترکیب گونـه ای مشـخص شـود کـه در نتیجـه تغییـراتایجاد شده، کدام دسته از گونـه هـای گیـاهی در منطقـه افـزایشیافت ه اس ت (۱۲). وج ود ان واع آش فتگی ه ا از جمل ه چ رای
۲
مفرط، آتش سوزی، جاده سازی و گسترش شـهر نشـینی و تغییـراقلیم تأثیر مستقیمی بر تنـوع گونـه ای دارنـد بنـابراین شـناختپاســخ گیاهــان بــه عوامــل محیطــی و صــفات عملکــردی (FTs: Functional Traits) بیانگر تاریخ تکاملی و سازش هـای
اکولوژیکی گونه های گیاهی است و به خوبی بـا اسـتفاده از ایـن صفات می توان پاسخ هـای احتمـالی را بـه انـواع آشـفتگی هـا و
تغییر اقلیم پیش بینی کـرد (17). طبقـه بنـدی براسـاس صـفات وپاسخ های مشترک به عوامل محیطـی، گـاهی مسـتقل از فیلـوژنیگونه هاسـت و فقـط بـر مبنـای ویژگـی هـای رفتـاری و صـفاتمشـترک گیاه ان انج ام م یشـود (21). طبق ه بن دی گ روه ه ای عملکردی اختصاصی بوده و نمی توان هـر کلاسـه بنـدی را بـرایهر مطالعه ای به کار بـرد . بـرای ایـن منظـور لازم اسـت هـدف ون وع تغیی رات ی ا آش فتگی محیط ی مش خص باش د و ص فاتمرتبط با آن، مورد مطالعه و بررسـی قـرار گیـرد. بـه عنـوان مثـالچنانچه تحقیق در خصـوص ارتبـاط گیاهـان بـا رطوبـت خـاکباشــد، لازم اس ت صــفاتی ک ه مشــخص کننــده میــزان تحمــلخشکی گیاهان است ملاک طبقه بندی قـرار گیـرد (18). بـه طـورکلی می توان گفت رفتار گیاهـان در برابـر پاسـخ بـه آشـفتگی هـاکــاملاکــاملاً اختصاصــی اســت و اغلــب بــیش از یــک اســتراتژی(س ندروم) ب رای بق ا در ه ر ش رایط محیط ی خواهن د داش ت
(21). متأسفانه در منطقه حفاظت شده شـیمبار بـه دلیـل عوامـلتأثیرگذار منفی و آشـفتگی هـای ناشـی از فعالیـت هـای انسـانیمانن د چ رای دام، ت أمین س وخت و فعالی ت ه ای مرب وط ب ه ساخت و ساز جاده ای که منجربه تغییر سیمای منطقـه گردیـده،بسیاری از گونه های علفی چندسـاله در خطـر انقـراض هسـتند.
اندازه گیری تنوع و شناسـایی صـفات و گـروه هـای عملکـردیگیاهی منطقه و طبقه بندی آنها علاوه بر اینکه به شناسـایی دقیـقتوان رویشی مراتع منطقه کمک می کنـد، در درک مـا نسـبت بـهعکس العمل پوشـش گیـاهی منطقـه بـه آشـفتگی هـا و حضـوراحتمالی گونه هـای مقـاوم بـا صـفات مشـابه یـا مهـاجم یـاریمی رساند. هدف از این پژوهش نیز بررسی و ارزیـابی مقـدماتیوض عیت رویش ی منطق ه، ب ه منظ ور برنام ه ریــزی مناســب و متناسب با زیستگاه های موجود و مدیریت منطقه حفاظـت شـدهدر راستای احیا و اصلاح می باشد. منطقه حفاظت شـده شـیمباربه دلیل تنوع زیستگاهی، وجود تالاب، بیشه مردابـی، درخـت زار بلوط و مراتع ییلاقـی از اهمیـت ویـژه ای برخـوردار اسـت امـاتاکنون تحقیـق کـاملی در خصـوص شناسـایی دقیـق منطقـه وتنوع گونه ای آن، انجام نشده است؛ بنـابراین نتـایج ایـن تحقیـقمقدمه مطالعات بعدی اکولـوژیکی و مـدیریت منطقـه حفاظـتشده خواهد بود.

مواد و روش ها
منطقه مورد مطالعه
منطق ه شــیمبار ی ا شــیرین بهــار ش امل مح دوده ای در دامنــه شمالی دریاچه سد شـهید عباسـپور در حـوزه زاگرسـی (ناحیـه ایرانی- تورانی) است. این منطقه در ۴۵ کیلومتری شمال شـرقیمسـجد سـلیمان و در محـدوده بخ ش انـدیکا، بـین مختص اتجغرافیــایی ۳۲ درجــه و ۸ دقیقــه تــا ۳۲ درجــه و ۲۹ دقیقــه عرض شمالی و ۴۹ درجه و ۲۹ دقیقه تا ۴۸ درجـه و ۴۶ دقیقـهطول شرقی قرار دارد (شـکل ۱ و ۲). مسـاحت ایـن منطقـه 53
هزار هکتار می باشد. تغییرات ارتفاعی منطقه بـین 400 تـا 3400 متــر از ســطح دریــا اســت. میــانگین حــداکثر دمــا 34 درجــه سانتی گراد در تیر ماه و میانگین حداقل دما 6 درجـه سـانتی گـراددر دی ماه و متوسط بارندگی سـالیانه 400 میلـی متـر بـه صـورتباران و تگرگ و در ارتفاعـات مشـرف بـه منطقـه از نـوع بـرفاست منحنی آمبروترمیک نشان می دهد منطقـه از اواخـر بهـار تـااوایل پاییز فاقد بارندگی است (شکل 3). آنالیز پنج نقطـه بخـشخشکی و آب تالاب نشان داد، خاک منطقه لومی رسـی اسـت و ه دایت الکتریک ی آن ب ین 92/0 ت ا 15/1 میل ی م وس و می زان اسیدیته 3/7 تا 5/7 اسـت . میـزان هـدایت الکتریکـی آب تـالابشیمبار 3203 تا 3580 میکروزیمنس و اسیدیته آن 7/7 می باشـد .
سیمای عمومی منطقه نیز شامل سـه رویشـگاه شـاخص، جنگـل(درخت زار) بلوط، مراتع با پوششی از گونه هایعلفی و تـالاب بـاپوشش انبوهی از درختچه های آبدوست است.
روش تحقیق
با پیمایش میدانی در سه فصل زمستان، بهار و تابستان سـال هـای1391 تا 1393 نمونه هـای گیـاهی منطقـه جمـع آوری و پـس ازپرس و خشک کردن بـا اسـتفاده از منـابع گیـاه شناسـی از جملـهفلور ایرانیکا (22)، فلور ایران (2)، فلـور خوزسـتان (15)، فلـورع راق (23)، فل ور فلس طین (25) و فل ور ترکی ه (19)، ت ا ح د زیرگونه و واریته شناسایی شدند. اسـامی فارسـی نیـز از فرهنـگنام های گیاهان ایران اقتباس شده است (14). داده های مربـوط بـهدرصد پوشـش گونـه ای از تعـداد 106 پـلات بـه روش تصـادفیطبقه بندی شده در شـیب هـای رو بـه جنـوب و شـمال و بخـشتالابی جمع آوری شد. اندازه پلات به روش سطح حـداقل تعیـینگردید (1 مترمربع برای شیب های شمال، جنوب و زیـر اشـکوب
بیشــه زار و 25 متــر مربــع بــرای بیشــه زار تــالاب). بــه کمــک نرم افزارهای PAST و SDR تنوع گونه ای (آلفا) برای هـر شـیبجداگانه و بخش تالابی انـدازه گیـری شـد. هـم چنـین تنـوع بـینزیستگاهی (بتا) برای مقایسه زیستگاه های منطقه محاسبه شـد . بـااستفاده از نرم افـزارSAS مقایسـه آمـاری بـرای شـاخص هـا نیـزانجام شد. برای طبقه بندی و مشخص کردن پاسخ پوشش گیـاهیبـه عوامـل محیطـی و تعیـین گـروه هـای عملکـردی، ص فاتی ازگیاهان که بیشترین ارتباط را با عکـس العمـل پوشـش بـه عوامـلمحیطی دارند انتخاب شد. در نتیجه 66 ویژگی مربـوط بـه صـفاتزایشی، رویشی، تولید مثلی، شکل زیستی، فـرم هـای رویشـی، نـوعرویشگاه، نحوه تکثیر، پراکنش دانـه ، مصـارف و کـاربرد انتخـاب وبراساس استاندارد های موجود و امکانات آزمایشگاهی انـدازه گیـریشدند (16). آنالیز خوشه بندی بـا روش وارد (Ward) و بـا اسـتفادهاز نرم افزار R, version 3.1. 2 انجام شـد . از جملـه شـاخص هـایم ورد اس تفاده ب رای ان دازهگی ری غن ا و تن وع در ای ن تحقی ق شــاخص هــای مارگــالف (DMg)، شــاخص منهینیــک (DMn)، شانون- واینر و سیمپسون بودند (به ترتیب رابطه های 1 تا 4).

شاخص مارگالف 1DMg  S
ln N

51886871220

شاخص منهینیک DMn  S
126873903225

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 15:31 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.1 ]

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 15:31 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.1 ]

N
۳
126873903225

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 15:31 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.1 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 15:31 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.1 ]

S تعداد کل گونه ها و N تعداد کل افراد می باشد.

s
H  P (lnP )i i شاخص شانون- واینر
i1
Pi نسبت افراد در گونه i ام جامعه می باشد.
شاخص تنوع سیمپسون 2D  1 Pi 1
1
Pi نســبت افــراد در گونــه i ام جامعــه و D-1 مقــدار شــاخص سیمپسون از تنوع است.

۴

شکل 1. موقعیت منطقه حفاظت شده شیمبار در ایران و استان خوزستان

شکل 2. سیمای پوشش گیاهی منطقه حفاظت شده شیمبار
نتایج
تنوع گونه ای منطقه حفاظت شده شیمبار
غنای گونه ای در شیب شمالی بیش از شیب جنوبی بـوده و تـالابشیمبار غنای گونه ای کمتری نسـبت بـه ارتفاعـات اطـراف داشـت.
یکنواختی پوشش در شیب جنوبی بیشـتر از شـیب شـمالی بـوده وتالاب بیشـترین یکنـواختی را در منطقـه داشـت. یکنـواختی بـالایپوشش در شیب جنوبی و بخش تالاب باعث شده علی رغـم غنـای گونه ای کمتر نسبت به شیب شمالی، از تنوع بیشـتری برخـوردارباشند (جدول 1). اگرچه آنـالیز واریـانس شـاخص هـای تنـوع وغنا برای شیب های شـمالی، جنـوبی و تـالاب نشـان داد تفـاوتمعن ی داری در س طح احتم ال 95 درص د ب ین آنه ا وج ود دارد (جدول 2) اما ایـن اخـتلاف بـین شـیب هـای شـمالی و جنـوبینامحسوس بوده و معنی دار نیست (جدول 3).
همان گونـه کـه در شـکل 4 دیـ ده مـ ی شـود، براسـاس آنـالیز خوشه بندی، گونه های یک ساله منطقه مورد مطالعـه بـه 21 دسـتهتقسیم می شوند (جدول 4). دسـته گـروه هـا ی تـک لپـه ای بـا دوخوشه از دولپه ای جدا شـده اسـت. تقسـ یم بنـد ی هـا ی کـوچکترمرب وط بــه قرابــت گونــه هــا براســاس صــفات و ویژگــی هــای مورفولوژی است.

شکل 3. منحنی آمبروترمیک منطقه شیمبار براساس داده های اقلیمی

جدول 1. اندازه گیری تنوع آلفا در شیب های جنوبی، شمالی و تالاب با استفاده از نرم افزارهای PAST و SDR
تالاب شیب شمالی شیب جنوبی شاخص تنوع
46 55 48 تعداد گونه
2/86 2/61 2/69 شاخص شانون
0/9 0/85 0/88 شاخص تنوع سیمپسون
0/7 2/4 2 شاخص غنای منهینیک
5/4 8/7 7/4 شاخص غنای مارگالف
0/74 0/66 0/7 یکنواختی بریلویین
آنالیز خوشه بندی گونه های چندساله منطقـه مـورد مطالعـه نشـانمی دهد (شکل 5) که این دسـته از گ یاهـان بـه 21 دسـته تقسـیم می شوند (جدول 5).
درختــان و درختچــه هــای منطقــه در 8 خوشــه قراردارنــد (شکل 6). گونه های نم پسند یا آبدوسـت کـه نسـبت بـه غرقـابمقاوم هستند در دو دسته با تفاوت اندک کنار هم قرار مـ ی گیرنـد(جدول 6). گونه های خشکی پسند که عناصر اصـل ی درختـ ی در منطقه هستند در یک خوشه جداگانه دیده می شوند.

بحث
طی تحقیقی در مراتع طالقان میانی غرب تهران برای تعیین تنـوعگونه ای از شاخص های سیمپسون و شانون- وینر به دلیل توانـا یی
126873903225

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 15:31 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.1 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 15:31 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.1 ]

۵

126873903225

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 15:31 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.1 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 15:31 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.1 ]

بیشتر آنها در تشخیص تنوع استفاده شد زیـرا شـاخص شـانون-وینر بیشتر تحت تأثیر غنای گونه ای است و شـاخص سیمپسـونتحت تأثیر فراوانی گونه هـای غالـب قـرار مـی گیـرد (12). پرمـا و ش تایی جویب اری (3) اث ر عوام ل فیزی وگرافی مانن د ارتف اع از سطح دریا، شیب و جهت آن را بر تنوع گونـه هـای چـوبی درجنگل های حفاظت شده قلاجه در استان کرمانشاه مـورد بررسـیقرار دادنـد . نتـایج نشـان داد تنـوع گونـه ای در جهـات شـمالی،شمال شرقی و شمال غربی نسـبت بـه جهـات دیگـر جغرافیـاییبیشــتر اســت. مطالعــه تنــوع منطقــه شــیمبار نشــان داد، غنــای
۶
جدول 2. آنالیز واریانس شاخص های تنوع و غنا

منابع

درجه
م
ی
انگ
ی
مربعات

مجموع

ن

  • 1

پاسخ دهید