۱. گروه مرتع آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه صنعتی اصفهان
* : مسئول مکاتبات، پست الکترونیکی: a.shahbazi@na.iut.ac.ir
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.27 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.27 ]

مقدمه
جوانهزنی بحرانیترین مرحله رشد یک گیـاه در شـرایط آب وهوایی نامطلوب در اکثر اکوسیستمهای طبیعی است (9). از آنجا که درجه حرارت اثرات قابل توجهی بر ویژگیهای جوانـه زنـیاز جمله شروع، درصد و سرعت جوانهزنی گونـه هـای گیـاهیدارد، بنابراین شرایط دمایی بهعنوان یکی از عوامـل اساسـی درموفقیت یا عدم موفقیت جوانهزنی و استقرار گیاهـان مـیباشـد (14 و 16). رطوبت یکی دیگـر از عوامـل اصـلی فعـال کننـده جوانهزنی است و قابلیت دسترسـی بـه آب بـا کـاهش پتانسـیل اسمزی خاک کاهش مییابد. پتانسیل اسمزی، تأثیر مستقیمی بـر سرعت جذب آب و در نتیجه سرعت جوانهزنی گیاه دارد (19).
تنش کمبود آب هنگامی ایجاد میشود که رطوبـت موجـود دراطراف ریشه کمتر از نیاز آبی گیاه باشد (15). بنیه بذر، سرعت جوانهزنی و توسعه سریع گیاهچه برای استقرار مناسب گیاهـانمهم میباشند و عوامل محیطی مانند درجه حـرارت و رطوبـتخاک میتوانند بر این خصوصیات اثرات نامطلوبی داشته باشند (13). بررسی های انجام شده در زمینه مقاومت به تنش خشکی گیاهان بیشتر روی گیاهان زراعـی انجـام شـده و در رابطـه بـاگیاهان مرتعـی بـه تحقیقـات بیشـتری نیـاز اسـت (20 و 25).
همچنین اطلاعات کمی در رابطـه بـا اثـر ترکیبـی دمـا و تـنشخشکی بر جوانهزنی لگوم های مرتعی وجود دارد (9).
جنس Hedysarum از تیره Papilionaceae بـا نـام فارسـیاسپرسی یا ماش معطر، شامل تعدادی گونه قابل تمـایز از نظـرریختشناسی، سیستم تولید مثلـی و مشخصـات کـاریوتیپی دردنیا میباشد که در حـدود 200 گونـه از آن در نـواحی معتدلـهنیمکره شمالی (اروپا، آسیا، شمال آفریقا و شمال آمریکا) انتشار دارند. در ایران نیز حدود 18 گونـه چندسـاله علوفـهای از ایـنج نس وجــود دارد (11). Hedysarum criniferum Boiss از جمله گونههای علفی چند ساله و انحصاری کشور ایران بوده و با نام دیگر Hedysarum ecbatanum Beck نیز شناخته میشود (23). ارتفاع گیاه 40-25 سانتیمتر، ساقهها متعـدد، بـرگهـایاین گونه شانهای زوج، برگچهها بیضوی- خطی، کرکها ساده ،گل آذین خوشه تنک و گلها دارای بال، نـاو و درفـش اسـت.
پرچمها دیادلفوس (دو دسته ای) و همگی نخـی شـکل اسـت.
جام گل بهرنگ گلی و گلهای این گونـه هرمافرودیـت اسـت.
میوه آن نیام بیضـی شـکل، دانـه تسـبیحی و اغلـب سـه بنـدی است (23).
این گونه در منطقه چادگان، واقع در اصفهان بـا نـام محلـییونجه معمولی شـناخته مـیشـود. اسـپرس همـدانی از جملـهگونههای بسیار با ارزش مراتع ییلاقـی ایـران مـیباشـد کـه درشدت برداشت متوسط میتواند تولید مناسبی داشته باشـد و درشدتهای چرایـی مختلـف از تحمـل چرایـی و رشـد مجـددمناسبی برخوردار اسـت (7). علـی رغـم کیفیـت علوفـه بـالایگونههای این جنس و توانایی تثبیت ازت لگومهای چند ساله و همچنین بومی بودن این گیاه مرتعـی، اطلاعـات مـدون علمـیراجع به اکولوژی و بیولوژی آن در دسـترس نیسـت. شـناختاکولوژی جوانهزنی گونههای با ارزش بـومی کشـور مـیتوانـدنقش مهمی در مدیریت و احیای مراتع و دیمزارهای کم بـازدهداشته باشد. از طرفی تاکنون مطالعهای در رابطه با اثرات دمـا و رطوبت بهعنوان مهمترین عوامل مؤثر در جوانهزنی بذور گیاهان برروی گونههای جنس Hedysarum انجـام نشـده اسـت. تنهـاکشاورز و همکاران با بررسی اثر تنش شوری بـر خصوصـیاتجوانهزنی گونهH. criniferum Boiss نشان داد کـه بـا افـزایششوری (از 150میلی مولار به بالا) درصد جوانهزنـی و سـرعتجوانهزنی ، طول ریشهچه، ساقهچه و بنیه بذر این گونه کـاهشمییابد .آنها بیان نمودند که در میانگین درصد جوانـه زنـی بـینتیمـار شـاهد و سـطوح شـوری 50، 100 و 150 میلـی م ولارتفاوت معنیداری وجود نداشـت ه و از آنجـا کـه جوانـهزنـی درســطوح بــالاتری از شــوری رخ داده اســت، مــیتــوان چنــین نتیجهگیری کرد که این گونه دارای مقاومـت نسـبی بـه شـوریمیباشد (5). مطالعات مربوط بـه جـنسHedysarum در دنیـامعطوف به گونههای دیگر این جنس است کـه بـه مـوارد زیـراشاره میگردد: شو و همکاران با بررسی اثر شـوری و دمـا بـر
خصوصیات جوانهزنی گونه H. scoparium Fisch نتیجه گرفتند که حداکثر جوانهزنی در ایـن گونـه در دمـای C°
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.27 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.27 ]

15 در مرحلـه
تاریکی و در شرایط تحت شوری میباشد و دمای بالا( C° 35) و شوری بالا( mM 500) مانع از جوانهزنی این گونه شده است (27). زنگ و همکـاران بـا بررسـی تـنش خشـکی بـر درصـدجوانهزنی گونه Hedysarum fruticosum اظهار داشـتند کـه بـاکاهش پتانسیل آب، درصد جوانهزنی کاهش مییابد. بهطوریکه حداقل جوانهزنی در پتانسیل Mpa 6/0- رخ داده است (24).
ردنــت بــا بررســی اثــر تــنش خشــکی بــرروی گیــاه Hedysarum boreale نتیجه گرفت که این گونه نسبتاًنسبتا مقاوم بـهخشکی است و حتی در صورت تأمین دمای مناسـب قـادر بـهجوانهزنی در شرایط تنش خشـکی بـالا اسـت (21). شناسـاییخصوصیات جوانهزنی گونههـای بـا ارزش و بـومی در جهـتحفظ و توسعه آنها امری ضروری است. علاوه بر خصوصـیاتبذور و شرایط جوانهزنی آن، کیفیت بذرهای تولید شـده نیـز ازعوامل مهم تعیین جمعیت یک گونـه و در نهایـت پـراکنش آنگونه است. نخستین گام در این مسیر داشتن اطلاعات کـافی ازخصوصیات بذر این گیاهان میباشد. ایـن تحقیـق بـه بررسـیبرخی خصوصیات جوانهزنی بذر گونه اسپرس همـدانی تحـتشرایط آزمایشگاهی میپردازد.

مواد و روشها
بهمنظور ارزیابی رفتار جوانهزنـی اسـپرس همـدانی، مطالعـهای تحت شـرایط آزمایشـگاهی در سـال 93-92 بـا مشخصـات وروش زیر صورت گرفت: بذرهای این گونه از رویشگاه طبیعی آن در تیرماه 1392 در منطقـه چادگـان واقـع در ایسـتگاه ملـیتحقیقــات آبخیــزداری زاینــدهرود در موقعیــت 32 درجــه و 43 دقیقه عرض شمالی و 50 درجه و 46 دقیقـه طـول شـرقیبرروی تپههای مشرف بـه دریاچـه سـد زاینـدهرود جمـع آوری گردید .ارتفاع متوسط ایستگاه از سطح دریا 2100 متر، متوسـط
بارندگی 289 میلیمتر، متوسط دمـای دمـای سـالانهC °9/10 و
متوسط رطوبت نسـبی هـوا 48 درصـد اسـت . متوسـط درجـه حــرارت منطقــه در دی مــاه 3- و در تیــر مــاه 4/23 درجــه سانتیگراد است. حداقل و حداکثر دمای مطلق هـوا بـه ترتیـب 34- و 38 درجه سانتیگراد اندازهگیری شـده اسـت. براسـاس طبقهبندی اقلیمی دومارتن ایسـتگاه تحقیقـات آبخیـزداری سـد زایندهرود دارای اقلیم نیمهخشک میباشد.

روش تعیین قوه نامیه
بهمنظور تعیین قوه نامیه تعـداد 200 عـدد بـذر سـالم از نمونـهبذری بهطور تصادفی انتخـاب شـد و در 4 تکـرار 50 تـایی درقالب طرح کاملاکاملاً تصادفی مورد بررسی قرار گرفت. ابتـدا تمـاموسایل کار از جمله پنسها و ظروف پتری ضد عفـونی شـدند.بذور با محلول هیپوکلرات سدیم 5 درصـد ضـدعفونی شـده وپس از چندین بار شستشو با آب مقطر، برروی کاغذ صـافی درظروف پتری استریل شده قرار داده شدند. هر پتری بهعنوان یک واحد آزمایشی درنظر گرفته شد. همچنین جوانهزنی گونه مورد مطالعه در شرایط دمایی و پتانسیل اسمزی مختلف با قـرار دادن25 عدد بذر در پتری دیشهای 7 سانتیمتری که حـاوی کاغـذصافی و میزان 5 میلیلیتر آب مقطر یا محلول مـورد نظـر بـود،تعیین شد. شمارش بذرهای جوانه زده 24 ساعت پس از شروع آزمایش انجام و تا پایان آزمایش (پس از 60 روز) بهطور روزانه یادداشت گردیـد. معیـار جوانـهزنـی، خـروج ریشـهچـ ه قابـل رویت بود.

روش تعیین اثر دما و پتانسیل اسمزی روی جوانهزنی بهمنظـور بررسـی تـاثیر دمـای تنـاوبی و پتانسـیل اسـمزی بـرخصوصیات جوانهزنی بذر اسپرس همدانی، آزمایش فاکتوریـلدر قالب طرح کاملاًکاملا تصادفی با دو فاکتور در سـه تکـرار انجـام
شد. فاکتور اول شـامل دو سـطح دمـای تنـاوبی ( C°
20-18) و
°C)
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.27 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.27 ]

26-24) (روز- شـب) و فـاکتور دوم شـامل 4سـطح ت نشخشکی( 0، 2-، 4- و 6- بار) اختیار شد. برای ایجاد هر یک از تنشهای خشکی مختلف، مقادیر لازم از پلیاتیلن گلایکول( با وزن مولکولی 6000) با استفاده از فرمول میشل و کافمن( 18) محاسبه و با روش سوسپانسیون به حجـم رسـانده شـد. بـرایسطح صفر تنش خشکی در محیط استریل از آب مقطر اسـتفادهشد. بهمنظور اثر دما بر ویژگیهای جوانـه زنـی، ظـروف پتـریحاوی بذور کشت شده به ژرمیناتور مدل Binder (KVW 240)
ب ا دم ای متن اوب C°
20/18 (روز- ش ب) و دوره ن وری 12
ساعته و دمای C°
26/24 (روز- شب) و دوره نوری 12 ساعته به مدت 60 روز منتقل شدند .
پس از بازدیدهای روزانه از ظروف پتری، در صـورت نیـازآب مقطر به میزان لازم اضافه گردید. پس از گذشت 60 روز از شروع آزمایش صفات مورد مطالعه از قبیل درصد جوانهزنـی وسرعت جوانهزنی (رابطه 1) اندازهگیری شد.
[1] ] R    D N /  N در این معادله D تعداد روز مورد نیاز است که عمل جوانـه زنـیبذر انجام می شود، N : تعداد بذور جوانه زده شده و R: سرعت جوانهزنی اسـت (12). مقایسـه میـانگین دادههـا بـا اسـتفاده ازنرمافـزار SPSS و آزمـون دانکـن در سـطح اطمینـان 5 درصـد انجام شد. همچنین برای ترسـیم نمودارهـا از نـرمافـزار اکسـلاستفاده شد.

نتایج
نتایج تعیین قوه نامیه در دماهای مختلف نشان داد کـه بـالاتریندرصد جوانهزنی بـا میـانگین 67/86 درصـد مربـوط بـه دمـای
تنــاوبی C°
20-18 (روز- شــب) و دوره نــوری 12 ســاعته و کمترین مقدار با میانگین 67/54 درصد مربوط به دمای تنـاوبی
°C
26-24 (روز- شب) با دوره نوری 12 سـاعته بـود. درصـد
جوانهزنی در دمای تناوبیC°
23-21 با میـانگین 67/63 درصـد
رخ داد که به لحاظ آماری تفاوت معنـی داری بـا دمـای تنـاوبی
°C
26-24 نشان نمیدهد (شکل 1).
نتایج تجزیه واریانس نشان داد که اثر دما و تنش خشکی بر خصوصـیات جوان ه زن ی گون ه م ورد مطالع ه در س طح 05/0 معنیدار است ولی اثر متقابل دما و تنش خشکی بر هیچکدام از خصوصیات جوانهزنی معنیدار نبود (جدول 1).
نتایج آزمـون مقایسـه میـانگین دادههـای حاصـل از تیمـار
خشکی نشان میدهد که درصد جوانهزنی تیمار شاهد و 2- بار با همدیگر تفاوت معنیداری نشان نمیدهد ولی تیمار شاهد بـادیگر سطوح تنش خشکی تفاوت معنیداری در سـطح 05/0 از خود نشان دادند (جـدول 2). بـالاترین درصـد جوانـهزنـی بـامیانگین 33/72 درصد مربوط به تیمار شاهد و کمتـرین مقـدارجوانهزنی با میانگین 33/43 مربوط به تـنش خشـکی در سـطح6- بار مشـاهده گردیـد. بـا افـزایش تـنش خشـکی از درصـدجوانهزنی گونه مورد مطالعه کاسته شد (جدول 2).
نتایج حاصل از اثر تـنش خشـکی بـر سـرعت جوانـهزنـی نشان داد که بالاترین سرعت جوانهزنی مربوط به تیمار 2- بار و سپس مربوط به تیمار شاهد بـود. هـمچنـین بـا افـزایش تـنشخشکی از 2- بار سرعت جوانهزنی ایـن گونـه کـاهش یافـت،بهطوری که کمترین مقدار سرعت جوانهزنی با میـانگین 643/0 (تعداد در روز) مربوط به تنش خشـکی در سـطح 6- بـار بـود
(جدول 2).
اثر سطوح تنش خشکی پایین (2- بار و حالت شـاهد) بـردرصد جوانهزنی بذر گونه H. criniferum روند مشـابهی را دردماهای مختلف نشان میدهد. بهطوری کـه درصـد جوانـه زنـیتحت تنش خشکی 2- بار در هر دو دمای تناوبی تفاوتی را بـاحالت شاهد از خود نشان نمیدهد (شکل 2 و 3). همانطور که مشاهده میشود در شدت تنش خشکی بالا( 6- مگـا پاسـکال)در دمای متناوب 18-20 (شـب – روز) درصـد جوانـهزنـی بـهحداقل مقدار خود رسیده است (شکل 2). این در حـالی اسـتکه در دمای متناوب 26-24 (شب- روز) تفاوت معنـی داری در تنش خشکی 4- و 6- بار مشاهده نشد (شکل 3). بهعـلاوه در شدت تنش خشکی بالا( 6- بار) این گیاه قادر به جوانهزنـی بـامیانگین 48 درصد در دو دوره دمای تناوبی میباشد که این امر میتواند تا حدی نشاندهنده مقاومت نسبتاً متوسط گیاه اسپرس همدانی به خشکی باشد.
اثر سطوح مختلف خشـکی بـر سـرعت جوانـهزنـی گونـهH. Criniferum نشــان داد کــه بــین تمــامی تیمارهــا تفــاوت
معنیداری در سطح 05/ 0 وجود دارد. در هر دو دمای تنـاوبی،حداکثر سرعت جوانهزنی در تنش خشکی 2- بار مشاهده شـدو پ س از آن در حالــت شــاهد، جــایی کــه ه یچ گونــه تــنش رطــوبتی وجــود نداشــت (شــک ل 4 و 5). یزدانــی بیــوکی و همکاران( 8) با بررسی اثـر تـنش خشـکی بـر گیـاه مارتیغـال (Silybum marianum) نتیجه گرفتند که پتانسیلهـای خشـکی
1- ، 2- و 3- بار بیشترین درصد و سرعت جوانهزنی را داشتند

د

سطوح
تناوبی

مای

درصد

جوانه
زنی

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

د

سطوح

تناوبی

  • 1

پاسخ دهید